Metodoloji

Önce ölçeriz, olmazsa türetiriz, o da olmazsa boş bırakırız. Bir istatistik, seri yettiği sürece günlük fiyat serisinden ölçülür. Yetmediği yerde aynı formülü bir kaynağın zaten yayımladığı rakamlara uygularız: gerçekleşmiş bir yıllık getiri ile gerçekleşmiş bir oynaklık, günlük seri olmadan da Sharpe oranı verir. Böyle bir rakam kutucuğunda TÜR işaretiyle durur, hangisine baktığınızı bilirsiniz. İki yolun da girdisi yoksa alan boş kalır. Sıfırla, sektör ortalamasıyla ya da bir ara değerle doldurulmaz.

Puanlar görecelidir. Bir faktör puanı borsanın tamamı içindeki yüzdelik dilimdir ve şirket hiç değişmese de piyasa değiştiğinde hareket eder. 84’lük bir değer puanı, hissenin o faktörün girdilerinde BIST’in %84’ünden daha iyi konumlandığını söyler. Mutlak bir ucuzluk ölçüsü değildir.

Rakamlar, panelinde yazan kadar günceldir. Tek bir ziyaretçinin sayfa açması yüzlerce isteğe dönüşmesin diye kaynakların önünde kısa süreli bir önbellek duruyor. Her kaynağın yenileme aralığı aşağıdaki tabloda ve hiçbiri 12 saati geçmiyor. Her panelin altında da gösterdiği verinin saati yazıyor.

Buradaki hiçbir şey bir öngörü değil. Sitedeki her sayı şu dörtten biri ve sayfa hangisi olduğunu daima söylüyor: bir kurumun yayımladığı rakam, ticari bir veri sağlayıcısının yayımladığı rakam, bu ikisinin formülü bu sayfada yazılı bir hesaplaması, ya da üçüncü bir tarafın görüşü. Sonuncusu göründüğü her yerde analist konsensüsü olarak etiketleniyor. Beşinci bir tür yok. Hiçbir model bir değer tahmin etmiyor, hiçbir boşluk sektör ortalamasıyla kapanmıyor ve hiçbir not bir şirketin geleceğine dair birinin yargısı değil.

Her panel kontrol edilebilir. Puanlar açılır ve arkalarındaki bütün veriler görünür. Grafikler hangi kaynaktan geldiklerini ve gerçekte hangi dönemi kapsadıklarını yazar. Kaynak notlarında belirsiz bir “anlık” ifadesi değil, verinin çekildiği saat durur. Bir rakamın nereden geldiğini yanındakini açarak bulamıyorsanız bu bir eksikliktir ve iletişim sayfasından yazmanız işimize yarar.

Bu sitedeki kesitsel her şey tek bir şirket kümesine karşı ölçülür: her yüzdelik, her sıralama, “BIST’in %84’ünden ucuz” ifadesi. O küme kayıtlı bir liste değil, her istekte yeniden çekilen bir kesit. Aşağıdaki üç başlık onu tam olarak tanımlıyor: kümede kim var, bir şirket hakkında hangi kaynak esas alınır ve iki kaynak ayrıştığında ne olur.

Resmî kurumların adını yazıyoruz, ticari sağlayıcıları tarif ediyoruz. Bu ayrım bilinçli, o yüzden fark edilmesini beklemeden anlatalım.

Bir rakamı denetlemek isteyen okuyucunun ihtiyacı olan şey, onu yayımlayan taraftır. Bir bildirim, bir kur ya da bir fiyat endeksi için bu taraf bir kurumdur: KAP, TCMB, TÜİK, Dünya Bankası. Bu sayfa, aslını okumaya gidebilesiniz diye onları adlandırıyor ve bağlantı veriyor. Aradaki ticari katmanlar kendi adlarına hiçbir şey yayımlamaz; lisans altında bir borsanın fiyatlarını ya da bir ihraççının bildirimlerini taşırlar. Bir rakamı taşıyıcıya atfetmek yanlış tarafı adlandırmak olurdu, üstelik sabit olmayan bir tarafı: fiyat zinciri tek bir sayfa yüklemesi içinde üç ayrı katman arasında devrediyor, dolayısıyla “hangi sağlayıcı” sorusunun art arda iki istekte aynı grafik için bile sabit bir yanıtı yok.

Bir sayıya ne kadar güvenileceğini asıl belirleyen şey zaten sağlayıcının adı değil, hangi katmanın yanıt verdiği ve o katmanın ne kadar geriye gittiği. Bu yüzden her ticari katman burada neyi sağladığı, ne sıklıkla yenilendiği ve neyi taşımadığıyla listeleniyor; sitedeki her grafik ve panel de kendisine hizmet veren katmanı aynı sözlükle adlandırıyor. Son çare fiyat akışından çizilen bir sayfa bunu grafiğin üzerinde söylüyor, AOF’u gizliyor ve daha uzun örneklem isteyen istatistikleri boş bırakıyor.

Aşağıdaki yenileme aralıkları, önbellekteki bir yanıtın en fazla ne kadar eski olabileceğini gösterir. Gerçek zamanlı veri sözü değil; bu sitede hiçbir şey gerçek zamanlı değil. Piyasa verisi gecikmeli ve konsolide bir kesit, ne kadar gecikmeli olduğunu görebilesiniz diye üzerinde çekildiği saat yazıyor.

Bu sitedeki her rakam bir kaynaktan çekiliyor. Hiçbiri sabit veri olarak saklanmıyor, derleme sırasında yerleştirilmiyor ya da elle yazılmıyor. Ama “çekildi” her zaman “az önce sizin için yeniden getirildi” demek değil ve aradaki fark önemli.

Peki o saat neyi gösteriyor? Rakamın kaynağından çekildiği anı. Sayfayı açtığınız anı da, kaynağın onu yayımladığı anı da değil. Bu üçünün arasında dakikalar olabilir, bir bilanço söz konusuysa aylar. Finansal tablo sütunlarının çekilme saatiyle değil ait oldukları mali dönemle etiketlenmesi de bu yüzden.

Yavaş kaynaklar sayfayı bekletmez. Bilanço kaynağı ne sorulursa sorulsun yaklaşık on saniyede yanıt veriyor, uzun fiyat geçmişi ise birkaç ayrı bağlantı gerektiriyor. Hiçbir şey göstermeden ikisini birden beklemek, kötü bir günde hiç açılmayan bir rapor demek olurdu. Onun için her biri kendi yerinde ayrı ayrı yükleniyor: başlık, çarpanlar, faktör puanları ve risk tablosu hızlı kaynaklar yanıt verir vermez ekrana geliyor, grafik ve finansal tablolar arkadan yetişiyor. Bir yer hiç dolmuyorsa o kaynak yanıt vermemiştir ve orada boş bir eksen değil, açıkça “veri gelmedi” yazar.

Tire, o veriyi çekemediğimiz anlamına gelir. Asla sıfır anlamına gelmez. Ürünün geri kalanı bu tek kuralın üzerine kurulu. Sebebi de basit: uydurulmuş bir rakam, görünür bir boşluğun asla yaratmayacağı bir sorumluluk doğurur. Tire gören okur gidip bakması gerektiğini bilir. Kimsenin yayımlamadığı ama makul görünen bir sayıyı gören okur yanılır ve yanıldığını fark etmesinin bir yolu yoktur.

Bu kuralı her panelin ayrı ayrı hatırlamasına bırakmıyoruz, biçimlendirme katmanında uyguluyoruz. Geçerli bir sayı olmayan her şey ekrana giderken tireye dönüşüyor, yani eksik bir değer bir formatlayıcıdan geçip 0,00 hâline gelemiyor. Aynı kural istatistiklerde ters yönde işliyor: örneklemi yetersiz bir hesap hiçbir şey döndürmüyor, gürültüden kendinden emin bir rakam üretmiyor.

Göreceğiniz işaretler ve anlamları:

Bunun bir bedeli var: BorsaVaryant, boşluklarını dolduran ürünlere göre daha az sayı gösteriyor. Bilinen boşluklar bölümü, tasarımda yeri olan ama şu an hiçbir erişilebilir kaynağın doldurmadığı alanları ve her birinin kapanması için ne gerektiğini tek tek sayıyor.

Finansal tablolar bölümü rakamları KAP’a bildirildiği hâliyle gösterir ve yetkili merci KAP’tır. Kendi şirket bazlı görüntüleyicisine sunucudan sunucuya erişilemediği için aynı bildirimleri makine tarafından okunabilir biçimde okuyoruz; ikisi ayrışırsa doğru olan bildirimdir.

Her puan, BIST evrenine karşı bir yüzdelik dilim sıralaması ve sayfa her oluşturulduğunda yeniden hesaplanıyor. 84’lük bir puan, hissenin o faktörde, ölçülebilir verisi olan kote hisselerin %84’ünden daha iyi elendiği anlamına geliyor.

Sırasıyla izlenen yol:

1. BIST’te kote her hisse, tam metrik setiyle çekilir.
2. Her metrikte, yayımlanmış verisi olmayan hisseler çıkarılır. Bunlara yer tutucu bir değer verilmez; o metriğin sıralamasının dışında kalırlar.
3. Negatif bir okumanın ucuzluk değil zarar anlamına geldiği çarpanlarda (F/K, PD/DD, PD/Satışlar, FD/FAVÖK, PD/SNA, dağıtım oranı) pozitif olmayan değerler de çıkarılır. Zarar eden bir şirket, piyasanın en ucuzu olarak sıralanmaz.
4. Kalanlar sıralanır, eşit değerler ortalama sırayı paylaşır ve orta nokta kuralıyla yüzdeliğe çevrilir: yüzdelik = ((sıra − 0,5) / n) × 100
5. Düşük değerin cazip olduğu metriklerde yüzdelik ters çevrilir, böylece 100 her zaman “en cazip” anlamına gelir.
6. Bir faktör içindeki mevcut metrik yüzdeliklerinin ortalaması alınır. Hiçbir metriği bulunmayan bir faktör puanlanmaz. Her puan, girdilerinden kaçının mevcut olduğunu taşır.

Bir hisse raporundaki her puan açılabiliyor. Birini açtığınızda arkasındaki her girdi listeleniyor: gerçekten çekilen değeri, yüzdeliği ve sıralanmadıysa verinin eksik mi olduğu yoksa yukarıdaki kuralla mı elendiği. Bileşik puanı açtığınızda da ortalamasını aldığı beş faktör puanı listeleniyor. Ortalamanın içinde saklanan bir şey yok.

Bu tasarımın iki özelliğini bilerek okuyun. Bir faktör yalnızca mevcut girdilerin ortalamasını aldığı için, beş değer metriğinden ikisi yayımlanmış bir şirket o ikisi üzerinden puanlanır. Puanı boşluk yüzünden cezalandırılmaz, ama beş girdili bir puanla beş girdili başka bir puanın karşılaştırılabildiği gibi karşılaştırılamaz. Girdi sayısının her puanın yanında durması bu yüzden; 5’te 2’lik bir puanı bir ölçüm değil, bir işaret olarak okuyun.

Sıralama bir sektör içinde değil kote kesitin tamamı üzerinde yapıldığı için bir faktör puanı kısmen sektörü de ölçer. Bankalar, kendileri için yapısal olarak düşük olan çarpanlarda değer faktöründe yükseğe çıkar. Varlık hafif şirketler, yönetimle hiçbir ilgisi olmayan bir nedenle aktif kârlılığında yükseğe çıkar. Bu ikisini ayırmanın yolu bir puanı emsal paneline karşı okumak; emsal paneli zaten bunun için var.

Yukarıdaki bütün kurallar tek bir sayı üzerinde, tek seferde. Böylece çekilmiş bir veriden raporun tepesindeki etikete kadar tüm yolu izleyebilirsiniz. Buradaki hisse ve değerler örnek; mesele aritmetik, gerçek bir rapordaki rakamlar canlı çekiliyor.

1. Bir veri çekilir. Piyasa katmanı, şirketimiz için 6,2’lik bir son 12 aylık F/K döndürür; aynı istekte kote diğer her hisse için de aynı alanı. Henüz hiçbir şey hesaplanmaz.
2. Uygun olmayanlar çıkarılır. Diyelim 620 şirket döndü ve bunların 500’ü pozitif bir son 12 aylık F/K yayımladı. Diğer 120’si ya hiç yayımlamadı ya da negatif bir değer yayımladı, ki o bir kelepir değil bir zarardır. İki grup da sıralamanın dışında kalır. Bu metriğin paydası 620 değil, 500’dür.
3. Kalanlar sıralanır. 6,2’lik bir F/K, 500 hisse içinde en ucuz 80’inci sıradadır. Eşit değerler ortalama bir sırayı paylaşırdı.
4. Sıra bir yüzdeliğe dönüşür. ((80 − 0,5) ÷ 500) × 100 = 15,9Burada düşük olan ucuzdur ve ölçek her zaman 100 cazip uç olacak şekilde işlemelidir, o yüzden ters çevrilir: 100 − 15,9 = 84,1Değer puanını açtığınızda F/K’nın yanında gördüğünüz 84 budur.
5. Faktör, girdilerinin ortalamasını alır. Değer faktörünün beş girdisi vardır: F/K, PD/DD, PD/Satışlar, FD/FAVÖK ve PD/SNA. Diyelim dördü sıralandı, PD/SNA ise serbest nakit akışı yayımlanmadığı için sıralanmadı. Değer, bu dört yüzdeliğin ortalamasıdır ve puan, neyin ortalamasını aldığını görebilesiniz diye 5’te 4 bilgisini taşır.
6. Bileşik puan, faktörlerin ortalamasını alır. Değer, kârlılık, büyüme, momentum ve finansal sağlık; eşit ağırlıklı ve bunlardan en az üçünün puanlanmış olması koşuluyla.
7. Eşik ona adını verir. 71,4’lük bir bileşik puan 70’in üzerinde olduğu için rapor AL olarak etiketlenir. Bu etiket bu aritmetikten ibarettir ve şirket değişmese bile etrafındaki piyasa değiştiğinde değişir.

Zincirin üzerinde durmaya değer bir özelliği var: içinde hiçbir şey bir görüş, hiçbir şey bir öngörü değil. Her adım ya birinin yayımladığı bir rakam ya da bu sayfadan yeniden üretebileceğiniz bir aritmetik. Dürüst sınırı da bu. Aritmetik size, ucuz çarpanın ucuz olma sebebinin ana tesise el konuluyor olması olduğunu söyleyemez; dünyadaki hiçbir yüzdelik de bunu bilmez. O kısım size ait ve risk sınıflaması da zaten bakmış gibi yapmak için değil, size nereye bakmanız gerektiğini söylemek için düzenlendi.

Ölçek bir sınıftır, bir puan değil. Bir yüzdelik yalnızca bir şirketin Türkiye’deki kote şirketler arasında nerede durduğunu söylerdi, üstelik “Borsa İstanbul için büyük” büyük değildir: BIST’in tamamı, tek bir mega ölçekli endeks bileşeninden küçüktür. Bu yüzden bir şirket, başka herhangi bir borsada kendisine uygulanacak aynı dolar eşiklerine göre, dünya piyasasının kullandığı beş banttan birine yerleştirilir.

Çevrim. BIST piyasa değerleri lira cinsinden kote ediliyor, o yüzden bant okunmadan önce rakam resmî TCMB kuruyla (günlük bültendeki döviz satış kuruyla) dolara çevriliyor. Her rapor, kullandığı bülten tarihini ve kuru adlandırıyor.

Yani sınıf, hisse fiyatı kadar döviz kuruyla da hareket ediyor ve bir eşiğe yakın bir şirket sırf kur hareketiyle o eşiği geçebiliyor. Bu bir hata değil, büyüklüğü küresel ölçekte ölçmenin doğal sonucu. Kur çekilemediğinde sınıf boş kalıyor; eski ya da varsayılmış bir kura göre belirlenmiyor. Bültenin taşımadığı bir para biriminde kote bir hisse de aynı sebeple boş kalıyor.

AL / TUT / SAT etiketi, bileşik yüzdeliğe uygulanan sabit bir eşik. Aritmetikten ibaret.

Bileşik puanı hesaplanamayan bir hisse not taşımaz. Bir hisse sayfasındaki Analist beklentileri bölümünde gösterilen konsensüs tavsiyesi bambaşka bir şey: 1 ile 5 arasında bir ölçekte aracı kurum analistlerinin görüşlerinin toplamı ve üçüncü taraf görüşü olarak taşınıyor. BorsaVaryant buna katkı vermiyor. İkisi tamamen ayrışabilir; bir hisse kesitin en üst yüzde onunda elenirken onu takip eden her analist nötr olabilir, çünkü farklı sorulara yanıt veriyorlar.

Eşikler nedir, ne değildir. 70 ve 40, etiketin yeniden üretilebilir olması için bir kez seçilip yayımlanmış yuvarlak sayılar. Bileşik puanı olan herkes notu kendi türetebilir ve kimse sonradan eşiği oynatıp bir hisseyi başka bir bandın içine taşıyamaz. Gerçekleşmiş getirilere göre kalibre edilmediler, geçmiş veri üzerinde en iyilenmediler ve üst bandın daha iyi performans göstereceğine dair bir iddia taşımıyorlar. Denetlenebilen sabit bir kural, burada denetlenemeyen ayarlanmış bir kuraldan daha değerli.

Etiket, şirket hareket etmeden de hareket eder. Bileşik puan bir yüzdelik. Bir hisse, kendi rakamlarının hiç değişmediği bir haftada AL’dan TUT’a düşebilir; piyasanın geri kalanı ucuzlamış ya da iyileşmiştir. Etiketi olduğu şey olarak, yani kesitteki bir konum hakkında bir tespit olarak okuyun.

Notun neden tavsiye olmadığı bağımsızlık bölümünde yazılı.

Bunlar, seçtiğiniz dönem ve para birimi esasına göre günlük seriden tarayıcınızda hesaplanıyor.

Temettüler dâhil. Buradaki her istatistik (başlıktaki getiri, YBBO, oynaklık, geri çekilme, Sharpe, Sortino ve beta) temettüye göre düzeltilmiş seri üzerinde ölçülüyor. O seride her dağıtım, hak kullanım tarihinde düşmek yerine fiyata geri bileşikleniyor. Yatırımcının kazandığı getiri bu ve temettü verimlerinin yüksek seyrettiği bir piyasada yalnızca fiyattan belirgin biçimde farklı. Yanıt veren kaynak dağıtımlar için yeniden ifade yapmıyorsa kutucuklar fiyat getirisi olarak etiketleniyor ve grafik bunu yazıyor. AOF ile hacim paneli işlem fiyatında kalıyor, çünkü onlar el değiştirenle ilgili.

Türetilmiş yedekler. Dönem bir istatistiği günlük seriden ölçmeye yetmediğinde aynı formül yayımlanmış dönem rakamlarına uygulanıyor ve kutucuk bir TÜR işareti taşıyor. Sharpe; gerçekleşmiş bir yıllık getiriden, √252 ile yıllıklandırılmış yayımlanmış aylık oynaklıktan ve devlet tahvili getirisinden. YBBO, yayımlanmış en uzun çok yıllı getiriden. Oynaklık, yayımlanmış aylık okumadan. Beta, piyasa verisinin bir yıllık regresyonundan. Gerçek bir maksimum değer kaybının bulunmadığı yerde 52 haftalık zirveden düşüş kendi adıyla gösteriliyor, aynı şeymiş gibi sunulmuyor. Sortino’nun dönem rakamlarından bir karşılığı yok, o yüzden boş kalıyor. Türetilmiş rakamlar yalnızca lira esasında, çünkü girdileri lira rakamları.

Her istatistik ihtiyaç duyduğu örneklemi belirtiyor ve onun altında boş kalıyor. Oynaklık, Sharpe ve Sortino 60 seans istiyor, YBBO altı aylık bir aralık, beta ise endekse karşı 60 eşleşmiş seans. Bu önemli, çünkü yedek fiyat kaynağı yalnızca yaklaşık bir aylık geçmiş yayımlıyor ve bunu bir YBBO ya da Sharpe oranına yıllıklandırmak, gürültü üzerine kurulu ama kendinden emin görünen bir rakam üretirdi. Seri seçtiğiniz dönemden kısaysa grafik bunu belirtiyor ve gerçekte neyin kapsandığını raporluyor.

Nominal ₺, yayımlandığı hâliyle lira cinsinden düzeltilmiş kapanış.

ABD doları esası, her seansın kapanışını TCMB’nin döviz satış kuruna böler. İş günü başına bir bülten dosyası var ve toplu bir uç nokta yok, o yüzden kurlar örnekleniyor: son çeyrekte haftalık, son beş yılda aylık, öncesinde üç aylık. Aradaki değerler aradeğerlenmiyor, bir sonraki yayıma kadar sabit tutuluyor. Yani çizilen her nokta TCMB’nin gerçekten yayımladığı bir bültene dayanıyor; örnekleme yalnızca iki bülten arasındaki yolun ne kadar ince çizileceğini sınırlıyor.

Enflasyona göre düzeltilmiş ₺ esası, seriyi tüketici fiyat endeksiyle arındırıp her noktayı en son seansın satın alma gücüyle ifade eder. Yayımlanan endeks yıllık olduğu için arındırıcı her yıl içinde geometrik adımlarla ilerliyor ve içinde bulunulan yıl, en son yayımlanan yıllık enflasyon verisiyle uzatılıyor. Aylık bir endeksten daha kaba bir yöntem; grafik de bunu belirtiyor.

Getiri modu, temettüye göre düzeltilmiş seriyi dönemin ilk seansında 100’e endeksleyerek çizer. Böylece iki çizgi arasındaki mesafenin kendisi getiri olur. BorsaVaryant tek bir grafiğe hiçbir zaman iki farklı ölçek koymaz.

Karşılaştırma düğmesi, getiri moduna BIST 100 ve S&P 500’ü ekler, her biri aynı 100’e endekslenir. İki noktası önemli. Birincisi, ikisi de fiyat endeksi; toplam getiri sürümleri buradan erişilebilen her kaynakta yalnızca abonelere açık. Dolayısıyla kendi temettüleri eksik ve hissenin toplam getirisine göre daha düşük bir zeminde çiziliyorlar. İkincisi, S&P 500 dolar cinsinden kote ediliyor, bu yüzden endekslenmeden önce TCMB kurlarıyla seçili esasa çevriliyor: lira bir grafik lira sonuçları karşılaştırır ve endeks, hissenin de taşıdığı bir kur hareketiyle kayırılmaz.

Teknik bölümü göreli güç endeksini ve altı hareketli ortalamaya olan uzaklığı gösteriyor. Bu bölümün sayfadaki her şeyden farklı iki yanı var.

Bunlar çekiliyor, hesaplanmıyor. RSI, 20, 50 ve 200 seanslık basit hareketli ortalamalar ve 20, 50 ve 200 seanslık üstel ortalamalar piyasa katmanından yayımlanmış değerler olarak geliyor. Burada yapılan tek aritmetik, son kapanışa olan uzaklık:

Sebebi şu: gösterge kuralları sağlayıcılar arasında farklılaşıyor. RSI Wilder yumuşatmalı da olabiliyor basit de, 200 günlük bir ortalama takvim günü de sayabiliyor seans da. Burada yeniden hesaplanan bir değer, okuyucunun kullandığı grafik programındakiyle uyuşmazdı. Yayımlanmış değeri almak ikisini tutarlı tutuyor; bedeli de kuralın bizim değil yayıncının kuralı olması.

Bir gösterge bir tariftir, bir sinyal değil. RSI göstergesi 30’un altındaki ve 70’in üstündeki alışılagelmiş aşırı satım ve aşırı alım bölgelerini tarıyor, çünkü bu değer genellikle böyle okunuyor. Alt yazı da taramanın bir öneri değil, sayının tarifi olduğunu söylüyor. Bu sitede hiçbir şey teknik bir göstergeyi bir nota, bir puan girdisine ya da bir talimata dönüştürmüyor; faktör puanlarındaki momentum da bir gösterge değil, 3, 6 ve 12 aylık gerçekleşmiş getiri.

52 haftalık bant göstergesi, son kapanışın yayımlanmış 52 haftalık en yüksek ve en düşük değer arasına yerleştirilmiş hâli. Sınırlardan biri eksikse gösterge hiç çizilmiyor; bir sınırı sıfır varsaymak her hisseyi bandın tepesine koyardı.

Rekabet paneli, kesitsel bir yüzdeliğin iyi bir şirketi iyi elenen bir sektördeki sıradan bir şirketten ayıramaması yüzünden var. Daha dar bir soruya yanıt veriyor: aşağı yukarı aynı işi yapan kote şirketler arasında bu şirket nerede duruyor?

Kim emsal sayılır. Piyasa katmanından aynı alt sektör sınıflamasını taşıyan, BIST’te kote diğer her şirket. Çok daha geniş olan sektör değil; kimin kiminle rekabet ettiğine dair bir ev görüşü olacak, elle seçilmiş bir liste hiç değil. Emsaller piyasa değerine göre sıralanıyor ve panel en büyük onunu gösteriyor. Sınıflamayı taşıyan başka şirket yoksa panel bunu söylüyor ve hiçbir şey göstermiyor, çünkü tek kişilik bir emsal grubu karşılaştırma değildir.

Kote emsal hasılatındaki pay, pazar payı değildir. Panel, son 12 aylık hasılatını yayımlamış kote emsaller arasında bir paylaştırma yapıyor. Kote olmayan rakipler, yabancı rakipler ve özel iştirakler paydada yok; Türkiye’deki çoğu sektörde de bunlar gerçek pazarın büyük kısmı. Panelin adı ve alt yazısı da bu yüzden kote emsal hasılatındaki pay. Bunu “bu şirket, sizin de satın alabileceğiniz şirketler arasında ne kadar büyük” diye okuyun; gerçek ve yararlı bir soru. Koruyucu hendek ölçüsü olarak okumayın.

Karşılaştırma çubukları ham değerler, yüzdelik değil. Emsal grubu genelinde faaliyet kâr marjı ve özsermaye kârlılığı, bu şirket işaretlenmiş olarak yayımlandığı hâliyle çiziliyor. Yani gördüğünüz şey grup içindeki bir sıralama değil, sektörün gerçek dağılımı. Rakamı yayımlamamış bir emsal o grafikte hiç yer almıyor, sıfırda çizilmiyor; bu yüzden aynı sayfadaki iki emsal grafiğinde farklı sayıda çubuk olabiliyor.

Sınıflama piyasa katmanının ve yer yer KAP’ın resmî sektörüyle ayrışıyor. İkisi de raporda, her biri ne olduğu belirtilerek gösteriliyor; ikisi de olmayacak tek bir etikete indirgenmiyorlar.

Her hisse raporu aynı on yedi risk kategorisini uyguluyor ve tanımlar her şirket için birebir aynı okunuyor. Kategoriler ev icadı bir şemadan değil, standart temel analiz kullanımından geliyor: iş, finansal, piyasa ve kurumsal yönetim riski. Sayfadaki bir rakam bir kategoriye ışık tuttuğunda (finansal risk için kaldıraç, piyasa riski için beta, girdi maliyetleri için brüt kâr marjı) tanımın yanında ve ne olduğu belirtilerek gösteriliyor.

Bu rakamların birbirine karşı okunabilmesini maruziyet sağlıyor. 2,4×’lik bir borç/özsermaye ile %11’lik bir faaliyet kâr marjı karşılaştırılamaz birimlerde, bu yüzden her değer aynı zamanda tek bir 0–100 ölçeğine yerleştiriliyor: aynı istekte çekilen her BIST hissesine karşı yüzdelik dilim, 100 o ölçünün en fazla maruz kalınan ucu olacak şekilde çevrilmiş hâliyle. Yüksek bir borç/özsermaye yükseğe çıkıyor. Düşük bir asit-test oranı da yükseğe çıkıyor, çünkü orada riskli olan uç ince olan uç. Faktör puanlarının kullandığı mekanizmanın aynısı, ters yönden okunmuş hâli; 90’lık bir maruziyetin kırmızı, 90’lık bir faktör puanının yeşil boyanması da bundan.

Maruziyetin ne olmadığını da söyleyelim. Yayımlanmış tek bir rakamın canlı piyasaya karşı sıralaması; şirket hakkında bir yargı, bir olasılık ya da bir öngörü değil. Eşit değerler ortalama sırayı paylaşıyor, göstergesi eksik olan bir hisse yer tutucu bir değer almadan o göstergenin sıralamasının dışında bırakılıyor. Çekilmiş hiçbir rakamın ölçmediği dokuz kategori ise hiç maruziyet taşımıyor: yoğunlaşma, kilit kişi, kur, faiz, ülke, enflasyon, kurumsal yönetim, hukuki ve düzenleyici, itibar. Bunlar size ve bildirimlere kalıyor. Çubuğu olmayan bir kategori güvenli bir kategori değildir.

• Operasyonel risk: faaliyet kâr marjı. Düşük bir değer daha fazla maruz kalmayı gösterecek şekilde sıralanır.
• Talep riski: yıllık hasılat büyümesi. Düşük bir değer daha fazla maruz kalmayı gösterecek şekilde sıralanır.
• Tedarik zinciri riski: girdi maliyeti göstergesi olarak brüt kâr marjı. Düşük bir değer daha fazla maruz kalmayı gösterecek şekilde sıralanır.
• Rekabet riski: yatırılan sermaye getirisi. Düşük bir değer daha fazla maruz kalmayı gösterecek şekilde sıralanır.
• Finansal risk: borç / özsermaye. Yüksek bir değer daha fazla maruz kalmayı gösterecek şekilde sıralanır.
• Kredi riski: borç / FAVÖK. Yüksek bir değer daha fazla maruz kalmayı gösterecek şekilde sıralanır.
• Likidite riski: asit-test oranı. Düşük bir değer daha fazla maruz kalmayı gösterecek şekilde sıralanır.
• Piyasa riski: piyasaya karşı beta, 1 yıl. Yüksek bir değer daha fazla maruz kalmayı gösterecek şekilde sıralanır.

Asistan, sitenin geri kalanının gösterdiği rakamları kullanarak soruları gündelik dille yanıtlıyor. İş bölümü katı: model neye bakılacağını ve yanıtın nasıl yazılacağını seçer, ama hiçbir zaman bir sayı sağlamaz. Her yanıttaki her rakam, yukarıda tarif edilen veri katmanı üzerinden tipli bir araç çağrısıyla geliyor ve açabileceğiniz bir kaynak atfı taşıyor.

Bir soru nasıl yanıtlanır. Bir planlayıcı soruyu sınıflandırıp uzmanları görevlendiriyor: bir tarama uzmanı, bir temel analist, bir teknik okuyucu, bir risk okuyucu, bir makro okuyucu, kendi takip listeniz için bir portföy okuyucu, eklediğiniz belgeler için bir kütüphaneci ve açık internet için bir araştırmacı. Her birinin sabit ve adlandırılmış bir araç seti var, başka hiçbir şeye erişemiyorlar. Sonda bir derleme adımı onların çektiklerinden yanıtı yazıyor; hiç aracı olmadığı için onların çekmediği bir şeyi getiremiyor. Her aşama yanıtın altındaki izlemede duruyor: hangi ajan çalıştı, hangi aracı çağırdı, hangi rakam döndü.

Üç tür kaynak birbirinden ayrı tutuluyor. Rakamların çoğu yukarıdaki veri katmanından geliyor. Üçü gelmiyor ve karışıma katılmadan kaynak listesinde etiketleniyor. Bir sayfa ya da arama sonucu için web, ki bu bir yayıncının bıraktığı yaştaki iddiasıdır. Eklediğiniz bir şey için dosyanız, ki bu belgenizin iddiasıdır ve bizim doğruladığımız bir şey değildir. Bu turda hâlihazırda listelenmiş rakamlardan çıkarılmış bir değer için hesaplanmış. En önemli kural şu: bir BIST fiyatı, çarpanı, puanı, notu ya da tablo kalemi hiçbir zaman internetten alınmaz. Bunlar siz sorduğunuzda canlı çekiliyor. Bir sitede bulunmuş tarihsiz bir kopyayı canlı bir rakamın yanına koymak ikisini birden atıf verilemez hâle getirirdi.

Eklenen belgeler. Panele bir PDF, bir tablo dosyası, bir metin dosyası ya da bir görsel bırakın, asistan okur. Metin siz eklediğiniz anda çıkarılıyor, böylece metin katmanı olmayan bir tarama bunu bir tur harcandıktan sonra değil hemen söylüyor. Asistan belgeyi bütün olarak yutmuyor, içinde arama yapıp sayfalar arasında geziniyor. Dosyalar kendilerini yükleyen tarayıcıya özel, sizin sorularınız dışında hiçbir şey için kullanılmıyor ve bir gün sonra siliniyor. Bir görselin okunabilmesi için bir görsel modelinin yapılandırılmış olması gerekiyor; yapılandırılmamışsa asistan dosyayı tarif etmeye çalışmaz, okuyamadığını söyler.

Aritmetik korumalı alanda çalışıyor ve işlemini gösteriyor. Modelin kafadan hesap yapmasına izin verilmiyor; uydurmanın girdiği yer orası. Bir hesap gerçekten gerekliyse ve hiçbir kaynak yanıtı yayımlamıyorsa model bir kod yazıyor. Kod, ağı ve dosya sistemi olmayan yalıtılmış bir WebAssembly yorumlayıcısında çalışıyor ve yalnızca defterde zaten bulunan rakamları okuyabiliyor. Sonuç, onu üreten kodla birlikte kaydediliyor ve size çekilmiş değil hesaplanmış olarak etiketleniyor.

Sayılar siz görmeden önce denetleniyor. Her araç sonucu bir defterde kendi kimliğiyle kaydediliyor. Yanıt yayımlanmadan önce taslaktaki her sayı çıkarılıp bu deftere karşı eşleştiriliyor, hem Türkçe hem İngilizce sayı biçimlerinde. Eşleşmeyen bir rakam siliniyor ve yerine sitenin geri kalanının çekemediği değerler için kullandığı işaret, bir tire konuyor. Yanıtın sözcük sözcük değil de blok hâlinde gelmesinin sebebi bu: siz okuduktan sonra geri alınan uydurma bir rakam düzeltme sayılmaz.

Taramalar yazılmaz, çalıştırılır. Bir koşula uyan hisseleri istediğinizde model bir filtre tanımı üretiyor, TypeScript bunu piyasa görüntüsüne karşı çalıştırıyor. Var olmayan bir alanı adlandıramıyor, metin içinde filtreleme yapamıyor. Sonuç, hisse tarama ekranının çizdiği satır biçiminin aynısı; bir sorudan çıkan taramayla filtrelerden çıkan tarama birbirini birebir yeniden üretiyor.

Grafikler kaynaklarını beyan ediyor. Ajanın çizdiği bir grafik, rapor sayfalarında kullanılan yedi grafik bileşeninden biri ve çizdiği defter verisini adlandırmak zorunda. Turun çekmediği bir rakama atıf veren grafik, çizilmeden önce reddediliyor.

Güncellik. Evren geneli yanıtlar kote kesitin tamamının bir görüntüsünü okuyor. Bu görüntü soru başına değil, bir program dâhilinde yeniden oluşturuluyor; 600 şirketin yüzdelik sıralamasını her soruda baştan hesaplamak hem yavaş olurdu hem de kaynaklara karşı saygısız. Fiyat geçmişi ve bildirilmiş tablolar siz sorduğunuzda şirket başına çekiliyor. Her atıf, rakamının çekildiği zamanı taşıyor; güncellik penceresini aşmış bir rakam kaynak listesinde eski olarak işaretleniyor.

Ne yapmaz. Size neyi alıp satacağınızı söylemez. Doğrudan sorulduğunda analitik soruyu eksiksiz yanıtlar; rakamların ne gösterdiğini, puanın neyi yansıttığını, ölçülebilir risklerin nerede durduğunu anlatır ve talimatı reddeder. Alıntıladığı AL / TUT / SAT notu, yukarıda tarif edilen eşiğin bileşik yüzdeliğe uygulanmış hâlidir, yani kesite karşı aritmetik.

Bilinen hata biçimleri ve her birinin nasıl göründüğü.

• Bir kaynak çalışmıyor. Araç “kullanılamıyor” döndürür, izlemede boşluk görünür ve yanıt hangi rakamın eksik olduğunu söyler. Boşluk bir ikameyle doldurulmaz.
• Görüntü yeniden oluşturuluyor. Evren geneli sorular bunu söyler ve eski sıralamalardan yanıt vermez.
• Soru çok uzun sürüyor. Bir turun katı bir süre sınırı var. Sınıra gelindiğinde verinin yarısı üzerine kurulu kendinden emin bir yanıt değil, neye ulaşamadığını söyleyen kısmi bir yanıt alırsınız.
• Asistan meşgul. Turlar sıraya girer ve panel sıradaki yerinizi gösterir. Bir derinlik sınırının ötesinde kısa süre sonra tekrar denemenizi ister. Diğer sayfalar bundan etkilenmez; asistan sayfa oluşturmadan yalıtılmış, o çalışmıyorken raporlar çalışır.
• Bir rakam siliniyor. Bir sayının olması gereken yerde tire görürsünüz. Doğrulayıcı, modeli çekmediği bir şeyi ileri sürerken yakalamıştır.
• Bir dosya okunamıyor. Taranmış bir PDF’in içinde metin yoktur ve elektronik tablo çalışma kitapları asistanın ayrıştırdığı bir biçim değildir. İkisi de dosyayı eklediğiniz anda, adının yanında yazar.
• İnternet araması kullanılamıyor. Arama, kurulumda bir sağlayıcının yapılandırılmış olmasına bağlı; asistana verdiğiniz bir sayfayı okumak buna bağlı değil. Arama kapalıysa asistan bunu söyler, hafızasından yanıt vermez.

Hesapsız sorulan sorular yanıtlanır ama kaydedilmez, takip listesi araçları da hesap ister. Sorduğunuz hiçbir şey herhangi bir modeli eğitmek için kullanılmaz.

Küçük kurallar. Yazıya döküldüler, çünkü yanlış okunan bir birim en dikkatli okuyucuyu bile yanlış sonuca götürüyor ve aşağıdakilerin hepsi iletişim sayfasına gerçekten gelmiş sorular.

Kapsama girmek için kimse para ödemez. BIST’teki her hisse, aynı kurallarla üretilmiş aynı raporu aynı düzende alır. Hiçbir şirket sayfa satın alamaz, puanını yükseltemez, bir risk başlığını kaldıramaz ya da bir rakamı gizletemez. Bunların yapılabileceği bir editoryal aşama yok; rapor, bu sayfadaki hesabın kaynaklardan gelen veriye uygulanmasından ibaret.

Emir de yok, pozisyon da. BorsaVaryant aracı kurum değil. Emir iletmiyor, işlem gerçekleştirmiyor, kapsadığı hiçbir hissede pozisyon tutmuyor, şirketlerden ya da aracı kurumlardan ödeme almıyor. Takip listesi sizin tuttuğunuz bir liste; onunla başka hiçbir şey yapılmıyor.

Not, tavsiye değildir. AL, TUT ve SAT, yukarıda eksiksiz tarif edilen, yayımlanmış bir yüzdeliğe uygulanan yayımlanmış bir eşik. Yatırım tavsiyesi değildir. Koşullarınıza, vadenize, vergi durumunuza ya da diğer varlıklarınıza göre kişiselleştirilmiş değil; BorsaVaryant bunların hiçbirini bilmiyor. Hiçbir mevzuat tanımına göre bir öneri değil ve işlem yapmadan önce okuduğunuz son şey olmamalı.

Peki BorsaVaryant ne işe yarar? Bireysel yatırımcı da kurumsal yatırımcıyla aynı bildirimlere erişebiliyor. Eksik olan, bunları karşılaştırılabilir hâle getiren araç. BorsaVaryant bunu yapıyor: yayımlananı çekiyor, her rakamı piyasanın geri kalanının yanına koyuyor, hesabını açık açık gösteriyor ve elinde veri olmayan yeri işaretliyor. Bunların şirket hakkında ne anlama geldiğine karar vermek size kalıyor.

Sınırlarını da söyleyelim. Kaynaklar yanılabilir; yanıldıklarında bu site yanlış sayıyı üstünde saatiyle birlikte olduğu gibi gösterir. Birkaç yüz şirketlik bir evrende yüzdelik kaba bir ölçüdür. Bileşik puanın geleceğe dair bir iddiası yoktur. Buradaki hiçbir şey bir şirketin geleceğini modellemez. Bir sayfanın bilemeyeceği şeyler olduğunda (takas hareketleri, ortaklık yapısı, bölüm bazlı ayrıntı) bunu bilinen boşluklarda yazıyoruz.

Ürünün tanımladığı ama erişilebilir hiçbir kaynağın şu an doldurmadığı alanlar, bir de her birinin kapanması için ne gerektiği.

• Ortaklık yapısı ve yönetim kurulu listesi. Görev süresi, bağımsızlık ve ücretlendirme yapısı dâhil ikisi için de yetkili merci KAP. Ancak bunları sunucudan sunucuya yapılamayan istemci taraflı çağrılarla sunuyor. Ulaşmanın yolu kayıtlı bir MKK API Portalı anahtarından geçiyor.
• Bölüm ve müşteri bazında hasılat kırılımı. Yurt içi/yurt dışı ayrımı artık gösteriliyor, çünkü finansal kesim dışındaki ihraççılar bunu tabloların ek bilgi bloğunda bildiriyor. İş koluna ya da müşteriye göre kırılımlar aynı istemci taraflı engelin arkasındaki dipnotlarda duruyor ve coğrafi kırılımdan tahmin edilmiyor. Bankalar ve sigorta şirketleri hiçbir kırılım bildirmiyor.
• Takas ve yabancı takas verisi. Bir hisseyi kimin tuttuğu ve bunun günden güne nasıl değiştiği için erişilebilir ücretsiz bir kaynak yok. Bildirim katmanı yalnızca sabit bir tablo yöntemi kümesine yanıt verip başka her şeyi reddediyor, MKK’nın istatistik adresleri taşınmış, Borsa İstanbul’un ücretsiz bir katmanı yok. Takas verisinin dürüst bir vekili de olmadığı için bu bölüm yaklaşık değerlerle doldurulmuyor, hiç konmuyor.
• KAP bildirim akışı ve sermaye işlemleri geçmişi. Şirket bazlı bildirimler platformun istemci taraflı arayüzü üzerinden sunuluyor. Buna erişilene kadar şirket işlemleri yalnızca fiyat akışının taşıdığı temettü ve sermaye değişikliği geçmişiyle kapsanıyor.
• Kurumsal ortaklık eğilimi. Okuyabildiğimiz kayıt anlık bir görüntü; eğilim ise bildirim geçmişi ister.
• Ürün pazar payı ve koruyucu hendek. Rekabet bölümü kote emsaller arasındaki hasılat payını gösteriyor. Bu daha dar bir şey ve panel bunu belirtiyor.
• GICS sınıflaması. GICS lisanslı bir sınıflama. Hisse sayfaları onun yerine KAP’ın sektör sınıflamasını ve piyasa akışının sektör ve alt sektör etiketlerini, her birini ne olduğu belirtilerek gösteriyor.

İlk sürümden bu yana kapananlar: faaliyet konusu açıklaması, çalışan sayısı ve kuruluş yılı; raporlanmış FAVÖK ve faiz gideri kalemlerinden hesaplanan faiz karşılama oranı; görüntü tablosunun mali yıl sütunlarını dolduran çok yıllı değerleme geçmişi; analist tavsiye dağılımının tamamı ve yayımlanmış hedef fiyatlar; beş yıllık raporlanmış gelir tablosu geçmişi; her grafik dönemiyle risk istatistiğinin arkasındaki uzun fiyat serisi.

Bu sürümde kapananlar: bildirilmiş bilanço, gelir tablosu ve nakit akış tablosu (üçer aylık, üç esasta ve CSV dışa aktarmayla), yurt içi/yurt dışı hasılat kırılımı, ileriye dönük hasılat ve HBK konsensüsü ve temettü ve sermaye değişikliği geçmişi. Nakit akış tablosu ihraççının bildirdiği tablodur, bir yeniden kurgu değil; bu iş için yapılmış önceki bir plan tabloyu bilanço hareketlerinden türetmeyi öngörüyordu, gerek kalmadı.

Geri kalanların yolu bir Borsa İstanbul DataStore aboneliğinden ve kayıtlı bir MKK API Portalı anahtarından geçiyor. İkisi de yol haritasında, ikisi de bu sürümde değil.

Terimlerin bu sitede kullanıldığı anlamlar. Birkaçı genel kullanımda birden fazla anlama geliyor; öyle olan yerlerde sayfaların kastettiği anlam aşağıdaki.

Bir rakam gözünüze yanlış göründüyse yazın, emin olmasanız bile. Yanlış etiketlenmiş bir birim, oturmayan bir dönem, içine alakasız bir şirket girmiş bir rakip listesi. Bu sayfada anlatılan tuzakların çoğu ilk kez böyle bildirimlerle ortaya çıktı.

En işe yarar bildirim hangi sayfa, hangi panel, hangi rakam olduğunu söyler ve siz onun yerine ne beklediğinizi nedeniyle birlikte yazar. Verinin çekilme saatinin göründüğü bir ekran görüntüsü çoğu soruyu tek başına çözer: çekildiğinde doğru olup sonradan eskiyen bir rakamla hiç doğru olmamış bir rakam ayrı sorunlar, çözümleri de ayrı.

Yazmadan önce iki şeye bakın; hata çıkmayan bildirimlerin neredeyse tamamı bu ikisinden geliyor. Şirketin açıkladığıyla uyuşmayan bir tablo rakamı büyük ihtimalle başka bir para biriminde. Raporlama para birimi her tablonun üstünde yazar ve çoğu zaman hissenin işlem gördüğü para birimi olmaz. Fazla yüksek ya da fazla düşük görünen bir puan ise hesaplandığı gün borsanın tamamına göre bir yüzdelik, şirket hakkında bir yargı değil. Puanı açarsanız arkasındaki bütün veriler görünür.

Geri kalan her şey iletişim sayfasına gider: bu sayfadaki kurallara ilişkin sorular, burada olması gerektiğini düşündüğünüz bir kaynak, kapatılmasını istediğiniz bir boşluk.